پنج شنبه 3 مهر 1399
پرونده حقوق بشر اسلامی/۲

مزیت‌های حقوق بشر اسلامی نسبت به حقوق بشر غربی چیست؟

حقوق بشر اسلامی
    -     کد خبر: 11616
    -     تاريخ انتشار : 1399/5/15|15:26
حقوق بشر اسلامی، بر منابع و نصوص دینی متکی است که برخلاف ایده‌های حقوق بشر غربی، جایگاه خاصی برای معنویت و خدامحوری درنظر می‌گیرد. بنابراین حقوق بشر غربی و حقوق بشر اسلامی، علی‌رغم اصول مشترکی که بین آنان وجود دارد، دارای مبانی متفاوتی هستند که نتایج مختلفی را نیز به بار می‌آورند.

به گزارش پایگاه خبری حوزه هنری، حقوق بشر جایگاه مهمی در عصر حاضر پیدا کرده است، هرچند پیشینه موضوع حقوق بشر در امپراتوری‌های گذشته از جمله ایران باستان نیز دیده می‌شود، اما این موضوع به‌طور خاص در عصر مدرن و با وقوع انقلاب فرانسه و بعدها با تأسیس سازمان بین‌المللی از جمله سازمان ملل متحد بر زبان‌ها افتاد. حقوق بشر دارای ابعاد متفاوتی است که مهم‌ترین آن شامل حقوق اقتصادی-اجتماعی، حقوق سیاسی، حقوق فرهنگی و حقوق زیست محیطی است. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که به‌طور خاص، پدیده حقوق بشر امروزی را باید برآمده از «ایده حقوق طبیعی» در سده هفدهم بدانیم که تا پایان سده هجدهم در قاره آمریکا و فرانسه، به یک آرمان سیاسی مبدل شده بود. می‌توان گفت که حقوق «بین‌المللی بشر» در ژانویه 1941 با پیام موسوم به «چهار آزادی» فرانکلین دلانو روزولت رئیس جمهور آمریکا خطاب به کنگره طرح‌ریزی شده و در 10 دسامبر 1948 با اعلامیه جهانی حقوق بشر توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد پدید آمد. بنابراین جنگ جهانی دوم و تحولات ناشی از آن و شکل‌گیری جنگ سرد نقش قابل توجهی در مطرح شدن آرمان حقوق بشر داشته است. سازمان‌های بین‌المللی و نهادهای محلی در کشورهای گوناگون برای متحدکردن مردم دربرابر تجاوزات جنگی، اعمال خشونت‌آمیز دیکتاتورها و خودسری‌های متجاوزان به حقوق انسان‌ها حامی ایده حقوق بشر شدند. بدین معنا که ساز و کارها، قوانین و اعلامیه‌های آن در دسترس عموم ملت‌ها قرار گرفت و به عنوان ایده‌ای جهان‌شمول مورد پذیرش ملت‌ها و دولت‌ها در سراسر جهان شد.

پذیرش حقوق بشر و تصویب قوانینی در راستای اجرای مفاد آن در سراسر کشورها به معنای پذیرش تمام و کمال آن از سوی کشورهای مختلف نیست، به این دلیل که ایده حقوق بشر، از نظر مکاتب و ایدئولوژی‌های سیاسی مختلف، دارای تفاسیر و تعابیر متفاوتی است و هر یک از نظام‌های سیاسی می‌کوشند تا ایده متناسب با ایدئولوژی خود را بسط دهند. حقوق بشر اسلامی که به طور مشخص برگرفته از فقه اسلامی و منابع دینی از جمله آیات قرآن و روایات است، بر ارزش‌های جهان‌شمول تأکید می‌کند. از این منظر، حقوق بشر اسلامی، بر منابع و نصوص دینی متکی است که برخلاف ایده‌های حقوق بشر غربی، جایگاه خاصی برای معنویت و خدامحوری درنظر می‌گیرد. بنابراین حقوق بشر غربی و حقوق بشر اسلامی، علی رغم اصول مشترکی که بین آنان وجود دارد، دارای مبانی متفاوتی هستند که نتایج مختلفی را نیز به بار می‌آورند.

حقوق بشر امروزی که در اعلامیه‌ها و برنامه سازمان‌های جهانی از جمله سازمان ملل متحد دیده می‌شود، آشکارا غربی و مبتنی بر آموزه‌های سکولار و غیرمذهبی است که بیش از همه مورد حمایت کشورهای غربی نیز قرار می‌گیرد. این نکته قابل ذکر است که در زمان تهیه و تدوین اعلامیه جهانی حقوق بشر، هیچ فرد مسلمانی در کمیته تدوین اعلامیه حضور نداشت. به همین دلیل متفکران غربی به صراحت ایده حقوق بشر را ایده‌ای غربی و مطلوب تلقی می‌کنند که عدم پیروی از اصول و قواعد آن به معنای نقض قواعد بین‌المللی به‌شمار می‌رود.

حقوق بشر اسلامی که به طور مشخص برگرفته از فقه و نصوص دینی از جمله قرآن کریم و روایات است، ایده خود را در زمینه حقوق بشر مطرح ساخته است. در این رویکرد ایده‌هایی چون کرامت، عدالت، آزادی، امنیت و... موارد بسیار دیگر که ریشه در تعالیم انبیای الهی داشته است. البته در حوزه مبانی و اصول و حتی برخی مفاهیم مرتبط با حقوق بشر، تفاوت‌هایی میان حقوق بشر در اسلام و حقوق بشر رایج در غرب وجود دارد. نکته قابل توجه این است که این دو نظام حقوقی به صورت مبنایی یک تفاوت بزرگ دارند. مبنای حقوق بشر غربی، حقوق طبیعی یا قراردادی و وضعی است، درحالی‌که مبنای حقوق بشر اسلامی وحی الهی و سنت معصومین(ع) لحاظ گردیده و به نوعی حقوق اکتشافی از وحی و سنت معصومین در نظر بوده و به طور قطع براساس حقوق طبیعی انسان‌هاست. بنابراین تمام حقوق انسان را باید در پرتو دو نگاه بررسی کرد: یکی جنبه طبیعی او که فرع است؛ دیگری جنبه فطری او که اصل است. پس می‌توانیم حقوق بشر را براساس اندیشه اسلامی این‌گونه تعریف کنیم: حقوقی است برخاسته از طبیعت و فطرت الهی که پاسخگوی استعدادها و تأمین‌کننده نیازهای مادی و معنوی اوست. پس مزیت‌های حقوق بشر اسلامی نسبت به حقوق بشر غربی چیست؟

می‌توانیم این‌گونه بگوییم که حقوق بشر اسلامی در حوزه‌های عدالت بر ابعاد مختلف آن مانند عدالت سیاسی، اقتصادی-اجتماعی و قضایی تأکید می‌کند. در حوزه آزادی برخلاف آزادی مطروحه در حقوق بشر غربی که تنها اندیشه‌های لیبرالی را مستحق رواداری می‌داند، بر عقاید و مذاهب گوناگون به دیده احترام می‌نگرد و بر مبنای اصل «عدم کراهت»، آزادی انسانی را محترم می‌شمارد. همچنین در مسئله کرامت انسانی، حقوق بشر اسلامی نقش مهمی به کرامت فطری و کرامت اکتسابی می‌دهد و برمبنای کرامت اسلامی از مؤمنان می‌خواهد که به عنوان «خلیفه الله» نقش سازنده خود را برای سعادت دنیوی و اخروی ایفا نماید. مزیت دیگر این است که به جای تأکید صرف بر حقوق، مسئولیت‌ها را مورد توجه قرار می‌دهد و توصیه می‌کند که بشر، مسئولیت اعمال خویش را برعهده بگیرد. به علاوه بر اینکه در عرصه صلح و امنیت، حقوق بشر اسلامی، نه تنها جنگ را نکوهش می‌کند بلکه در راستای اصل جهاد و مقابله با فتنه‌ها و برقراری حاکمیت حق از مؤمنان می‌خواهد که از ارزش‌های الهی دفاع کنند، ضمن اینکه اصول صلح و سازش نیز به خوبی در آیات قرآنی بیان شده است. بنابراین حقوق بشر اسلامی در زمینه‌های مختلف با توجه به رویکردهای الهی و دینی می‌تواند جایگزین مناسبی برای ایده حقوق بشر غربی در نظر گرفته شوند.

یادداشت: محجوبه عابدی، مجید وزیری(استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی)

انتهای پیام/

ارسال نظر

نام
پست الکترونیک
متن
captcha
ارسال