شنبه 10 خرداد 1399
بخش دوم

چیستی و ماهیت «هنر انقلاب اسلامی» به قلم داوود ضامنی

چیستی و ماهیت «هنر انقلاب اسلامی» به قلم داود ضامنی
    -     کد خبر: 10883
    -     تاريخ انتشار : 1399/1/20|15:19
معاون فرهنگی امور استان‌ها به مناسبت سالروز شهادت شهید آوینی و روز هنر انقلاب اسلامی متن کتابچه خود با عنوان «چیستی و ماهیت هنر انقلاب اسلامی» را برای انتشار در اختیار پایگاه خبری حوزه هنری قرار داد.

به گزارش پایگاه خبری حوزه هنری، داوود ضامنی معاون فرهنگی امور استان‌ها به مناسبت سالروز شهادت شهید آوینی و روز هنر انقلاب اسلامی کتابچه خود با عنوان «چیستی و ماهیت هنر انقلاب اسلامی» را در اختیار پایگاه خبری حوزه هنری قرار داد تا در این روزهایی که به دلیل شیوع ویروس کرونا باید در خانه بمانیم در دسترس مخاطبان قرار گیرد. بخش اول این کتابچه را با هم مرور کردیم و در این مطلب بخش دوم را منتشر کرده‌ایم.

کتابچه «چیستی و ماهیت هنر انقلاب اسلامی» که از سوی حوزه هنری استان ایلام منتشر شده است، ماحصل سخنرانی ضامنی در فروردین 1396 در همایش مدیران و معلمان فرهنگی و پرورشی استان ایلام است.

ضامنی در این کتابچه به ابعاد و شاخص‌های هنر انقلاب اسلامی از دیدگاه دو شخصیت پایه گذار و راهبر انقلاب، یعنی حضرت امام (ره) و حضرت آیت اله خامنه ای(حفظه الله) پرداخته است.

بخش دوم این کتاب را با هم می‌خوانیم:

به منظور تبیین مبانی نظری حضرت امام (ره) درباره‌ی چیستی هنر انقلاب اسلامی ابتدائاً باید به مفهوم انقلاب اسلامی نزد امام توجه داشت. به‌زعم حضرت امام، انقلاب اسلامی هرگز مفهومی ایستا نیست، بلکه بسیار پویاست. به همین سبب، آرای ایشان درباره‌ی هنر انقلاب اسلامی باید در همان زمینه یا کانتکستی که در آن صحبت کرده‌اند؛ یعنی حدود سال‌های 59 و 60 فهم شود. آنگاه بحث بعدی این خواهد بود که آیا می‌توان از منظومه‌ی فکری حضرت امام(ره)، نظریه‌ای در باب هنر انقلاب اسلامی استخراج کرد؛ نظریه‌ای که به ما قدرت تبیین، تحلیل و پیش‌بینی بدهد و بتوان آن را در تعلیم و تربیت به کار گرفت.

به نظر می‌رسد بتوان مجموع آرای ایشان در حوزه‌ی یادشده را در چهار اصل ذیل خلاصه کرد یا، دست‌کم، اصول (principles) یادشده در زیر را در شکل‌دهی به نظریه‌ی هنر انقلاب اسلامی کاربردپذیر دانست:

یک ـ هنر باید موجب تهذیب نفس شود و هنرمند باید مروّج اخلاق باشد.

تأکید حضرت امام (ره) به اخلاقی‌بودن هنر آشکارا بیانگر این است که اولاً، «دگر» (other) هنر انقلاب اسلامی لزوماً هنر غربی نیست، بلکه هنر غیراخلاقی است. ثانیاً، نقش اخلاق، جهت‌دهی به هنر است. این نکته‌ای است که مقام رهبری نیز بر آن تأکید کرده‌اند و می‌فرمایند هنر نباید خنثی باشد، بلکه حتماً باید موضع داشته باشد. با این ملاحظه، هم‌راستایی هنر انقلاب اسلامی با اخلاق، «هنر مهذّب» و خلاف آن، «هنر مبتذل» نام دارد. نمونه‌هایی، نظیر آنچه در زیر آمده است، دال‌های «هنر مهذّب» را در کلام امام نشان می‌دهد:

«فیلم‌های منحرف‌کننده از اخلاق متعالی انسان، ممنوع است»(صحیفه‌ی نور، جلد 3 : ص 92).

«شما یک سینمای اخلاقی، یک سینمای آموزنده بیاورید، اگر کسی با آن مخالفت کرد» (صحیفه‌ی نور، جلد 3 : ص69).

«ساختن تئاتری که مطابق با اخلاق انسانی اسلامی باشد، زحمت دارد و سینما هم اگر بخواهد چنین باشد، نیازمند صرف مدت‌ها وقت است و هرگز در متن سینما و تئاتر نوشته نشده که باید به مرکز فساد تبدیل شود و ابتذال در آن ها شکل بگیرد»(صحیفه‌ی نور، جلد 18: ص217).

دوـ هنر باید تربیت‌کننده و پرورش‌دهنده باشد.

کلیدی‌بودن واژه‌های «تربیت» و «پرورش‌« در تلقی حضرت امام(ره) از هنر، مؤید آن است که نزد ایشان، نظریه هنر برای هنر اصالتی ندارد و هیچ‌یک از شاخه‌های هنری (نظیر تئاتر، سرود، نقاشی، مجسمه‌سازی، فیلم، ادبیات و...) درصورت پیروی از این نظریه، ذیل هنر انقلاب اسلامی جای نخواهند گرفت:

«فیلمی که شما نشان بدهید اگر فیلم، سازنده باشد، این در سرتاسر کشور سازندگی دارد و اگر یک فیلم، خدای ناخواسته انحرافی باشد، در سرتاسر کشور نقش دارد. شما این را مثل سایر رسانه‌های گروهی به حساب نیاورید، هنر چیزی نیست که وقتی خلق شد و در معرض دید مخاطب قرار گرفت، کسی بتواند آثارش را به‌راحتی پاک کند. اثری که می‌گذارد در ضمیر خودآگاه و ناخودآگاه مخاطب، ممکن است تا مدت‌ها ادامه داشته باشد»(سخنرانی در جمع مدیران صداوسیما، 27/12/60).

«رادیو تلویزیون یک دستگاه آموزشی است. سینما یک دستگاه آموزشی است»(صحیفه‌ی نور، جلد6: ص 399).

سه ـ هنر باید شرافت داشته باشد.

در گفتمان حضرت امام(ره)، شرافت هنرمند راستین درگرو حضور در صحنه‌های زنده‌ی جامعه از جمله صحنه‌ی دفاع مقدس و خلق حماسه‌هاست. درواقع، به‌زعم ایشان هنرمند باید دردمند، و هنر باید دارای حس دردمندی باشد تا بتواند در زمره‌ی هنر اصیل یا هنر برخاسته از گفتمان انقلاب اسلامی قرار گیرد:

«گیرم که قلم‌فرسایان هنرمند بتوانند میدان‌های شجاعت و دلاوری آنان و قدرت و جسارت فوق‌العاده‌ی آن‌ها را در زیر آتش مسلسل‌ها و توپخانه‌ها و تانک‌ها ترسیم نمایند و نقاشان و هنرپیشگان، پیروزی‌های هنرمندانه‌ی آن‌ها را در آن شب‌های تار در مقابل موشک‌ها و بمب‌افکن‌های دشمن غدار، نشان دهند و یا عبور از پیچ و خم‌های سیم‌های خاردار و کوه‌های سر به فلک کشیده و بیرون‌کشیدن دشمنان خدا از سنگرهای بتونی و مجهز به جهازهای پیشرفته را مجسم نمایند، اما آن بُعد عرفانی، الهی و آن جلوه‌های معنوی ربّانی که جان‌ها را به سوی خود پرواز می‌دهد، آن قلب‌های ذوب شده در تجلیات الهی را با چه قلم و چه هنری می‌توانیم ترسیم بکنیم؟ هنرمندان زمانی می‌توانند رسالت خود را تمام‌شده فرض کنند که مردمشان بدون اتکا به غیر، تنها و تنها در چارچوب مکتب‌شان به حیات جاویدان رسیده‌اند. در این میان، هنرمندان ما در جبهه‌های دفاع مقدس این‌گونه بوده‌اند تا به ملاء اعلا شتافتند و برای خدا و عزت و سعادت مردمشان جنگیدند و در راه پیروزی اسلام، مدعیان هنر بی‌درد را رسوا کردند»(پیام حضرت امام به هنرمندان، 30/6/97)

چهارـ هنر باید رویکرد نقادانه داشته باشد.

درست است که در هندسه‌ی معرفتی حضرت امام تأکید بر این است که هنر به مبانی اسلام یا حوزه‌ی دفاع مقدس بپردازد و اساساً به‌زعم ایشان، هنر والا همان هنری است که جهادگران در دفاع مقدس خلق کرده‌اند، اما آن تأکید، نافی رویکرد نقادانه‌ی هنر و روحیه‌ی انتقادی هنرمند به پدیده‌های اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی و سیاسی جامعه نیست:

 «هنر در مدرسه‌ی عشق، نشان دهنده‌ی نقاط کور و مبهم معضلات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، نظامی است»(صحیفه‌ی نور، جلد 21: ص30).

همان‌طور که گفته شد، مهم است بدانیم هنر انقلاب اسلامی در هندسه‌ی معرفتی حضرت آیت‌الله خامنه‌ای نیز چگونه ترسیم شده است. به این منظور، توجه به سه نکته‌ی ذیل ضروری است:

یکی اینکه، ایشان هنر را زبان انتقال پیام و ارتباط می‌دانند؛ یعنی بر آن‌اند که جنس هنر با جنس زبان یکی است. بنابراین، اگر هنر نتواند با مخاطبش ارتباط برقرار کند، دیگر هنر نیست. هنر باید مایه هنری‌اش قوی باشد. زیرا آثاری با مایه‌ی هنری ضعیف، نمی‌توانند با مخاطب ارتباط برقرار نمایند:

«هنر وسیله، ابزار و رسانه است. هنر جزو برجسته‌ترین مخلوقات الهی و ارزشمندترین صنع پروردگار است. هنر، مهم‌ترین وسیله برای گسترش یک فکر درست یا نادرست است. یعنی هنر می‌تواند هم یک پیام درست را منتقل کند، هم یک پیام نادرست را القا نماید»(بیانات رهبری 28/2/1383).

دوم اینکه، نزد حضرت آیت‌الله خامنه‌ای هنر یعنی سبک زندگی؛ که البته این خود بحث مستوفایی را می‌طلبد.

سوم اینکه، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای به یک دوگانه‌ در هنر معتقدند که عبارت است از «دوگانه‌ی هنر خوب - هنر بد». هنر خوب نزد ایشان دارای سه ویژگی است:

یک ـ - مسئولیت‌پذیری:

«برخی فکر می‌کنند در هنر متعهد، کلمه اول با کلمه دوم تناقض دارد. هنر، یعنی آن چیزی که مبتنی بر تخیل آزاد انسان است و متعهد، یعنی زنجیر شده؛ این دو چگونه با هم می‌سازد!؟ این یک تصور است؛ البته تصور درستی نیست. بحث مسوولیت و تعهد هنرمند، قبل از هنرمندبودن او به انسان بودن او برمی‌گردد. هنرمند قبل از هنرمندبودن، انسان است و انسان مسئولیت‌پذیر است»[1](بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار با اصحاب فرهنگ و هنر، 1/5/1380).

دوـ پایبندی به اخلاق:

«من مطلبی را- به گمانم- از قول «رومن رولان» خواندم که گفته بود در یک کار هنری، یک درصد هنر، نودونه درصد اخلاق؛ یا احتیاطاً این گونه بگوییم: ده درصد هنر، نود درصد اخلاق. به نظرم رسید که این حرف، حرف دقیقی نیست. اگر از من سؤال کنند، من می‌گویم صد در صد هنر و صد در صد اخلاق». یعنی هنر به هیچ وجه نمی‌تواند از دایره‌ی اخلاق بیرون بایستد(همان).

سه ـ تعهد همزمان در قبال فرم و محتوا. اگر به یک ایده هنری، به‌درستی پرداخته نشود، پیام مستتر در آن نیز به‌خوبی منتقل نخواهد شد.

و اما هنر بد از نظر مقام معظم رهبری سه ویژگی دارد:

یک ـ هنری است که به انحطاط کشیده شده یا از جایگاه واقعی خود به قعر افتاده است.

دو ـ هنری است که مهارگسیخته است؛ یعنی از حدود خود خارج شده و فاقد حدود فکری، اخلاقی و شرعی است.

سه ـ هنری است که جهت را گم کرده و فاقد جهت، مفاد و غایت است.

ایشان در تشریح این سه ویژگی خوب و بد برای هنر، پیغمبر اسلام(ص) را مثال زده‌اند و می‌فرمایند، هنگامی که حضرت بر آن شدند آموزه‌های اسلامی را تبیین کنند، به آنچه از قبل موجود بود جهت دادند، نه اینکه همه‌ی ساختارهای جامعه‌ را به هم بریزند. زیرا بعضی از سنت‌ها واقعاً معقول و در متن و زمینه‌ی اسلام پذیرفته‌‌شدنی و قابل به رسمیت شناخته‌شدن بود. پس لزومی نداشت همه‌ی ارکان اجتماعی و فرهنگی آن ‌زمان را منکوب کنند؛ اما به آنها جهت دادند. برای مثال پرستش عمل پسندیده‌ای است؛ مردم را به سمت پرستش خدای واحد، به جای پرستش بت‌ها سوق دادند.

دسته‌ی دیگری از دوگانه‌ی هنری که حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در تبیین هنر انقلاب اسلامی به آن نظر دارند، عبارت است از «دوگانه‌ی هنر خودی ـ هنر بیگانه»:

«اگر در بسیاری از کشورهای غربی نگاه کنید می‌‌ببینید که سیاستمداران از هنر به عنوان ابزار سلطه استفاده می‌کنند. اصلاً قابل حاشاکردن هم نیست. بنابراین آن هنر، هنر بیگانه است، هنر سلطه است. در بسیاری از فیلم‌ها و موسیقی‌ها از جاذبه‌های جنسی استفاده می‌شود».

هنر خودی به‌زعم مقام معظم رهبری، هنر دینی است و هنر دینی به گفته‌ی ایشان:

 «... به هیچ وجه به معنای قشری‌گری و تظاهر ریاکارانه‌ی دینی نیست و این هنر لزوماً با واژگان دینی به وجود نمی‌آید. نباید تصور کرد که هنر دینی حتماً آن است که یک داستان دینی را به تصویر بکشد. هنر دینی، هنری است که عدالت را در جامعه به‌صورت یک ارزش مطرح می‌کند ـ ولو شما هیچ آیه‌ای از قرآن، هیچ حدیثی در باب عدالت از خلال هنرتان مطرح نکنید»(بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار با اصحاب فرهنگ و هنر، 1/5/1380).

همچنین ایشان هنر دینی را هنری می‌دانند که بتواند معارفی را که همه‌ی ادیان و، بیش از همه، دین اسلام، به نشر آن در بین انسان‌ها همت گماشته است، نشر دهد و جاودانه نماید. چون بر آن‌اند که «هنر با بخشنامه و دستور و حکم و فرمان درست نمی‌شود».

من فکر می‌کنم می‌توان با استناد به دیدگاه‌های مقام معظم رهبری پنج شاخصه را در تعریف هنر انقلاب اسلامی به شرح ذیل استخراج کرد:

یک ـ هنر انقلاب اسلامی، حافظ خط اصیل اسلام ناب و قرآن است؛ یعنی همان خطی که خط انقلاب و امام محسوب می‌شود (21/8/1368، دیدار با هنرمندان سازمان تبلیغات اسلامی).

دو ـ هنر انقلاب اسلامی در قبال همه‌ی پدیده‌ها دارای موضع‌گیری روشن است (1/5/1380، در دیدار با اصحاب فرهنگ و هنر).

سه ـ هنر انقلاب اسلامی، مصالح فرهنگ خودی را حفظ می‌کند و در برابر مفاهیم غیرخودی ساکت نمی‌نشیند.

چهار ـ هنر انقلاب اسلامی با نیّت خدایی تولید می‌شود.

پنج ـ هنر انقلاب اسلامی خصلتی خلاقانه دارد (1/5/1380، در دیدار با اصحاب فرهنگ و هنر).

در مقام جمع‌بندی و نتیجه‌گیری، به این گزاره‌ها می‌توان اشاره کرد:

تا کنون کمتر تلاش شده از لابلای سخنان رهبران انقلاب اسلامی، دیدگاه‌های آنها درباره‌ی هنر انقلاب اسلامی استخراج شود. به جای آن، بیشتر جنبه‌های فقهی و سیاسی کلام و اندیشه‌ی این رهبران مدنظر قرار گرفته است. در حالی که ‌ضرورت داشته و دارد با توجه به حساسیت آنها به هنر، کسانی پیدا شوند که با استناد به آرای آنها در این‌باره، نظریه‌ی هنر انقلاب اسلامی را تبیین، تفسیر و تشریح کنند.
تدوین نظریه‌ی هنر انقلاب اسلامی بر پایه آرای رهبران، فقط به لحاظ نظری اهمیت ندارد. بلکه در طراحی استراتژی‌ها و پی‌ریزی سیاست‌ها در حوزه‌های گوناگون کاربرد دارد، از جمله در کاربست درست طرح تحول نظام آموزش و پروش، که به نظر من، بُعد هنر در آن بسیار بسیار مورد غفلت قرار گرفته است. بدیهی است تا هنگامی که این تحول صورت نگیرد، نمی‌توانیم نسلی برای دهه‌ی پنجم و ششم انقلاب تربیت کنیم که هوش فرهنگی، هنری‌ و علمی‌اش توأمان با یکدیگر رشد کرده باشد.
مبانی هنر انقلاب اسلامی را می‌توان در قالب چهار گزاره‌ی زیر برشمرد:
1ـ هنر انقلاب اسلامی کاشف حقیقت است. البته حقیقتی که هنرمند کشف می‌کند با حقیقتی که یک دانشمند در آزمایشگاه به کشف آن موفق می‌شود، متفاوت است. چون دانشمند، مفاهیم علوم تجربی را تلخیص می‌کند، اما هنرمند با در اختیارگذاشتن فهم شهودی از پدیده‌ها، آنها را تشدید می‌کند. هنر، به اعتبار کشف حقیقت، بنا به فرمایش مقام معظم رهبری، یکی از مخلوقات خداست.

7ـ3ـ 2ـ هنر انقلاب اسلامی هم موضوع دارد (موضوعاتی چون انقلاب اسلامی، دفاع مقدس، بیداری اسلامی و...)، هم موضِع. به همین دلیل، در مواجهه با امر سیاسی، امر اجتماعی و امر اخلاقی هرگز سکوت اختیار نمی‌کند.

3ـ هنر انقلاب اسلامی دارای رویکرد و زبان انتقادی است. برای مثال، در عمده‌ی آثار حاتمی‌کیا یا عمده‌ی اشعار علیرضا قزوه (به‌ویژه آن شعر معروف به نام «مولا ویلا نداشت»)، این زبان انتقادی مشاهده می‌شود.
4ـ خاستگاه ایده‌های هنر انقلاب اسلامی، جهان بیرون و پدیده‌های بیرونی است، نه صِرف تخیل هنرمند.[2] به همین سبب، هنر انقلاب اسلامی، بیشتر رئالیستی است تا ایده‌آلیستی.
اصول و مبانی هنر انقلاب اسلامی در اندیشه‌های حضرت امام(ره) به شرح زیر است:

7ـ4ـ1ـ هنر انقلاب اسلامی باید مهذّب باشد.

7ـ4ـ2ـ هنر انقلاب اسلامی باید مرّبی باشد.

7ـ4ـ3ـ هنر انقلاب اسلامی باید شریف باشد.

7ـ4ـ4ـ هنر انقلاب اسلامی باید نقّاد باشد.

7ـ5ـ برخی از اصول هنر انقلاب اسلامی در بیانات و گفتار مقام معظم رهبری به شرح ذیل است:

7ـ5ـ1ـ هنر، زبان انتقال پیام است.

7ـ5ـ2ـ هنر خوب، هنری متعهد، پای‌بند به اخلاق و مسئولیت‌پذیر در قبال فرم و محتواست.

 7ـ5ـ3ـ هنر بد، هنری منحط، مهارگسیخته و راه گم‌کرده است.

7ـ5ـ4ـ هنر خوب و بد به اعتبار آنچه گفته شد، به ترتیب هنرخودی و هنر بیگانه نیز محسوب می‌شود.

7ـ5ـ5ـ می‌توان با استناد به آرای ایشان، دال‌های هریک از هنرهای خوب و بد، یا خودی و بیگانه را استخراج کرد. برای مثال، برخی از دال‌های هنر بیگانه در فرمایش‌های مقام معظم رهبری عبارت‌اند از: نگاه ابزاری به موجودیت زن؛ مداخله‌ی سیاست در تعیین فرم و محتوای هنری؛ هنر فاقد خلاقیت و نوآوری؛ هنر منفعل و بی‌موضع ‌در برابر پدیده‌های بیرونی؛ و...

در خاتمه از وقت و حوصله‌ای که برای شنیدن عرایض بنده صرف کردید، بی‌نهایت سپاسگزارم و امیدوارم روایتی که از دیدگاه این دو بزرگوار بیان شد، توانسته باشد اندکی به تبیین درست مفهوم هنر انقلاب اسلامی کمک کرده باشد.

الهی چنان کن که پایان کار

تو خشنود باشی و ما رستگار

[1]. سال گذشته در جریان پناهندگی برخی آوارگان سوری به ترکیه، یک کودک چهارساله در آب غرق شد. عکاسی برای نشان‌دادن مظلومیت آوارگان سوری از این صحنه عکس گرفته بود و آن تصویر به‌سرعت در دنیای رسانه‌ها انتشار یافت. اما بسیاری نیز به آن عکاس خرده گرفتند که چرا به جای عکس‌گرفتن از آن صحنه، به یاری کودک نشتافته است.

چندی پیش نیز یکی از خبرگزاری‌های خارجی با تهیه عکسی از حمله‌‌ی تروریست‌ها به کاروانی از فوعه و کفریا نشان داده بود که چگونه در آن حمله، 15 کودک در آتش زنده زنده سوختند. این عکس، همچنین خبرنگاری را نشان می‌داد که از شدت گریه نمی‌توانست عکس بگیرد.

هنرمندان انقلاب اسلامی در سال‌های گذشته به موضوعاتی چون انقلاب اسلامی، دفاع مقدس، بیداری اسلامی و... پرداخته‌اند. اصلاً توجه جدی حوزه هنری به تاریخ شفاهی در بیست و پنج سال گذشته و سرمایه‌گذاری در راه بازشناسی شخصیت‌های مهم و اثرگذار انقلاب و دفاع مقدس و گردآوری خاطرات آنها؛ مبارزه‌ی هنرمندان انقلاب اسلامی طی این چند دهه با رواج تجمل‌گرایی و دنیاپرستی (که متأسفانه در برخی مسئولان کشور نهادینه شده است)؛ سرمایه‌گذاری درباره‌ی شعر آیینی (به‌مثابه گونه‌‌ای جدید در ادبیات معاصر ایران که به‌لحاظ حجم، خلاقیت، تنوع و نوآوری، وزن، سبک، مفاهیم، واژگان، مضامین و زبان شعری قابل مقایسه با شعر قبل از انقلاب اسلامی نیست و عمده‌ترین دالّ مرکزی آن عاشوراست)، همگی در راستای همین سیاست بوده است.

انتهای پیام/

 

ارسال نظر

نام
پست الکترونیک
متن
captcha
ارسال