پنج شنبه 8 اسفند 1398
در دومین نشست «مکث و درنگ» عنوان شد؛

صادقی: نخستین اصل نظریه‌پردازی، اتکای به متن است/ اسدی: مهمترین خاصیت‌ نظریه در هنر، تولید آثار پژوهشی است

دومین نشست «مکث و درنگ»
    -     کد خبر: 10217
    -     تاريخ انتشار : 1398/10/8|17:35
قطب‌الدین صادقی مدرس و کارگردان تئاتر در دومین نشست «مکث و درنگ» گفت: نخستین اصل نظریه‌پردازی، اتکای آن به متن است در حالی‌که عموم رفتار فرهنگی ما چه در ساحت آموزش و چه در ماهیت تولید و اجرا بر فرهنگ شفاهی استوار است.

به گزارش پایگاه خبری حوزه هنری، از نیم‌سال دوم 1398 دفتر مطالعات و پژوهش‌های مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری بر آن است تا سلسله‌نشست‌های آسیب‌شناسی تئاتر کنونی کشور از زوایای مختلف و متعدد را برگزار کند.

این نشست‌ها با حضور متخصصان، کارشناسان، مسئولان و سیاست‌گذاران حوزه‌های مربوطه به نحوی طراحی شده است که مصادیق مورد مکث در این نشست‌ها برای صاحبان انگیزه جهت ایجاد دگرگونی و بهینه‌سازی در فضای تئاتر کشور مفید و مؤثر باشد.

دومین جلسه‌ این نشست‌ها با عنوان کلی «مکث و درنگ: سلسله‌نشست‌های آسیب‌شناسی تئاتر کشور» و با عنوان اختصاصی «بررسی جایگاه نظریه و پیامدهای ناشی از فقدان آن در تئاتر معاصر ایران» شنبه ۷ دی‌ماه در سالن اکبر رادی دانشگاه سوره با حضور دکتر قطب‌الدین صادقی کارگردان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر تئاتر و دکتر سعید اسدی عضو هیئت علمی دانشگاه پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران و مدیر مجموعه تئاترشهر به ‌عنوان صاحب‌نظر و سخنران و کوروش سلیمانی به عنوان مجری کارشناس برگزار شد.

نظریه‌پردازی در سراسر جهان بر عهده اهالی دانشگاهی است

قطب‌الدین صادقی در این نشست نظریه را امری عقلانی دانست و گفت: نظریه‌پردازی در سراسر جهان بر عهده اهالی دانشگاهی است و به عقیده هگل نظریه تبدیل کردن امر حسی به امر عقلانی است. این در حالی‌ست که در تئاتر ایران رویارویی ویرانگر داریم؛ چرا که نسبت به تئاتر جهان منفعل هستیم.

صادقی در ادامه حوزه نظریه‌پردازی را دارای رویکردهای علمی مختلفی دانست و افزود: از جمله این نظریه‌ها، نظریه دستور زبان است. به عنوان مثال مطلبی که آدم بی‌سواد بیان می‌کند، نامفهوم است و خود از این موضوع بی‌اطلاع است. این در حالی است که اساتید و افرادی که دستور زبان را به‌خوبی می‌دانند در سخرانی‌های خود با به‌کارگیری واژه‌ها، خطاهای احتمالی خود را بلافاصله تصحیح می‌کنند.

وی در ادامه با پرداخت به موضوع نظریه و تئوری افزود: نظریه یک نظام ساختارمند است که در پدیده‌های نمایشی به دنبال عناصر تشبیه‌کننده‌ و ژرف‌تر برای بهتر فهمیدن و اجرا کردن است. همچنین تئوری یک شکل روشن‌فکری بیهوده نیست. در تئاتر تئوری به وجود می‌آید تا قاعده درستی برای خلاقیت خلق کند. حسی برخورد کردن که ویژگی بارز فرهنگ ایرانی است باید به رفتار عقلانی تبدیل شود. این اساس هر نظریه است.

عضو هیئت علمی دانشکده هنر و معماری دانشگاه آزاد با تاکید بر این مسئله که دامنه تاثیرگذاری و جریان‌سازی هر کنشی مبتنی بر نظریه تنها به زمان حال و اکنون اکتفا نمی‌کند، بلکه در تلاش است تا با نگاهی به مفهوم تخیل، آینده را نیز در برگیرد، یادآور شد: در بیان نظری نمی‌توان عامیانه حرف زد. عامیانه حرف زدن متعلق به فرهنگ شرقی است. در حالی‌که نظریه تخصصی باید در عرصه‌های نظریه‌پردازی با رویکرد منطق و قوانین علمی منطبق با هنر راه خود را پیدا کند. از این منظر است که دریافت مفهوم تئاتر در قالب نگاه نظری امری پیچیده و مشکل به شمار می‌آید.

صادقی با اشاره به یکی از نظریه‌های معروف معاصر در عرصه تئاتر که توسط هونزل از دانشمندان نظریه‌پرداز جمهوری چک بیان شده است یادآور شد: این نظریه‌پرداز معتقد است در حوزه دریافت نمایشی نمی‌توان تنها به عنوان مخاطب و در هنگام دیدن اثر نمایشی تمام نکات را دریافت.

وی در مورد اصول نظریه‌پردازی گفت: نخستین اصل نظریه‌پردازی، اتکای آن به متن است، در حالی‌که عموم رفتار فرهنگی ما چه در ساحت آموزش و چه در ماهیت تولید و اجرا بر فرهنگ شفاهی استوار است؛ نه متنی متقن، قابل اتکا و استناد.

دومین اصل نظریه‌پردازی بر مفهوم گفتمان استوار است

صادقی دومین اصل در تولید امر نظری و نظریه‌پردازی را بر مفهوم گفتمان استوار دانست که تمرکز آن بر انتقال پیام به واسطه اثر هنری به مخاطب است و یادآور شد: گفتمان در قالب انتقال پیام در قیاس با مولفه‌هایی چون تماشاگر، زمانه تولید اثر و نگاه جامعه‌شناختی حاکم بر جامعه مدام تغییر پیدا می‌کند. این همان هنر کارگردان و دانش و اشراف بر نظریه‌های هنری اوست که می‌تواند به واسطه تولید اثر خود با رویکرد و تغییر گفتمان بیشترین دامنه پیام به مخاطبان را به واسطه هنر نمایش انتقال دهد.

این کارگردان و مدرس تئاتر، سومین اصل در نظریه‌پردازی را متکی بر مفهوم زیبایی‌شناسی و تشریح صحنه دانست و گفت: نکته دیگری که در تئاتر ایران اغلب هنرمندان آنرا خوب نمی‌شناسند و نتوانستند آنرا با اتکا به مفاهیم نظری تئوریزه کنند به مفهوم زیبایی‌شناسی برمی‌گردد. در حقیقت ما در یک اثر اجرایی نیز کمتر می توانیم حتی میان دو بازیگر شاهد وحدت اجرا باشیم. این عاملی دیگر در ضعف ما در دریافت و ارتباط ما با مفاهیم نظری در حوزه تئاتر است.

صادقی ضلع چهارم استواری بنیان نظریه در تولید اثر تئاتری را متکی بر امر دراماتورژی دانست و گفت: دراماتورژ به معنای یک مغز متفکر در کنار کارگردان است. او لقب و فردی اضافه نیست که در گروه حضور دارد. در دراماتورژی اثر، آنچه که مهم است ایجاد رابطه دقیق میان متن داستان، محیط و سالن تماشاخانه از یک سو و از سوی دیگر ارتباط منطقی میان سیاست‌های جاری و نوع حکومت در جامعه است.

وی افزود: اگر تمامی این موارد کنار یکدیگر به واسطه نگاه هدفمند دراماتورژ قرار گیرد، آنگاه هر اثری فارغ از اینکه تولید نمایشنامه‌نویس داخلی و یا اثری ترجمه شده باشد می‌تواند برای مخاطبان جامعه هدف، بالاترین درصد اثرگذاری و جریان‌شناسی را در حوزه معنا و مفهوم به ارمغان آورد.

نظریه بر ضرورت امر فلسفی و آبشخور فکری تکیه دارد

صادقی آسیب‌های موجود در مفهوم فرهنگ عقلانی و نتیجه اتکای تام و تمام بر رفتار احساسی به جای کنش منطقی در بُعد جامعه‌شناسانه در کشور ما را بر این مهم استوار دانست که نتیجه آن سایه گسترده فرهنگ ترجمه به جای تولید در عرصه فرهنگ و هنر و دیگر مناسبات اجتماعی و اقتصادی‌مان است. درست به همین دلیل است که شاهدیم هنرمندان نظریه را با خود وارد می‌کنند بدون آنکه بیان زمینه تاریخی نظریه تولید شده را که آنها به واسطه ترجمه با خود آوردند شناسایی کرده و نسبت به آن آشنایی داشته باشند.

وی ادامه داد: نظریه بر ضرورت امر فلسفی و آبشخور فکری تکیه دارد. این همان جایی است که ما مدام از واژه پست‌مدرن استفاده می‌کنیم بدون آن که هنوز با مفاهیم مدرن و پسامدرنیزم اشراف و آشنایی داشته باشیم.

صادقی در مورد تولید آثار نمایشی کشور گفت: در هنر ما به جای تولید، مفهوم کپی قابلیت استناد بیشتری دارد. چرا که ما دائم در حال کپی و رونویسی هستیم. این مسئله را می‌توانیم در کار گروه‌های دانشجویی با مفهوم تئاتر تجربی شاهد باشیم. تئاتر تجربی آنها کپی دست چندم از تئاتر دهه هفتاد اروپاست که آن را نیز به شکلی درست و صحیح به مخاطب ارائه نمی‌دهند.

این کارگردان و مدرس تئاتر در پایان گفت: ما نظریه نداریم و بیشتر بر تقلید استواریم و حتی تقلیدمان نیز باز هم به شکل درست و صحیح صورت نمی‌گیرد؛ چرا که درکی از زمینه تاریخی تولید آن نظریه که به تقلید از آن پرداخته‌ایم نداریم و ضرورت فکری آن را منطبق با فرهنگ جامعه‌مان استوار نمی‌کنیم.

تئاتر ملی محصول یک نظریه است

در ادامه این نشست سعید اسدی مدیر مجموعه تئاترشهر و عضو هیئت علمی دانشگاه پردیس هنرهای زیبا دانشگاه تهران در ارتباط با مبحث این نشست گفت: میرزا فتحعلی آخوندزاده (نمایش‌نامه‌نویس دوره قاجار) به عنوان یکی از بنیان‌گذاران تئاتر مدرن و نخستین فردی که این هنر را به کشورمان آورد به واسطه هنر نظریه‌پردازی غرب و انطباق آن با فرهنگ ایرانی توانست در ساحت کلام و گفتار به صورت‌بندی منسجمی میان کُنش‌های اجتماعی و رفتارهای سیاسی در عهد و زمانه خود و انتقال آنها به عموم افراد جامعه از طریق نمایش دست پیدا کند.

وی ادامه داد: به زعم آخوندزاده، هنر نمایش گشودن پنجره‌های جدید برای تزکیه امور اخلاقی در جامعه است. در حقیقت به زعم او شهروند جدید در عصر مدرن زمانی می‌تواند بیشترین حس همراهی را با مفاهیم مدرن جامعه داشته باشد که با کلام و ساحت نظری منطق گفتمان آشنایی ابتدایی داشته باشد. چرا؟ پاسخ واضح است چون تنها زبان است که در مواجهه شهروند جدید با مفاهیم مدرن در حوزه کُنش تئاتر می‌تواند اشکال و روح تازه را به مخاطبان برای درست و دیگرگونه نگریستن به مفاهیم اجتماعی به ارمغان آورد.

مدیر مجموعه تئاترشهر با اشاره به آنکه ما می‌توانیم از کاستی‌ها حرف بزنیم تا از فقدان، تصریح کرد: در طول حضور هنر تئاتر در کشورمان هنرمندانی داشته‌ایم که در حوزه تفکر و تولید نظریه افراد شاخصی بودند. به عنوان مثال تئاتر ملی محصول یک نظریه است، اما معطل ماندن آن و عدم رشدش ناشی از کاستی نظریه است نه فقدان و نبود آن.

این مدرس تئاتر با ارائه تعریفی از مفهوم نظریه گفت: در حوزه تئاتر نظریه چهارچوبی است که داده‌ها را به نظم در می‌آورد. در حقیقت نظریه جامعیتی از مفروضات ذهنی است که می‌تواند از یک پدیده آگاهی متمایل به درک برای عموم افراد جامعه را پدیدار سازد. به زبان ساده‌تر نظریه می‌تواند تمامی پدیده‌ها را برای عموم مخاطبان به شکلی منطقی به اثبات برساند.

مهمترین خاصیت‌ نظریه در هنر تولید آثار پژوهشی است

اسدی افزود: یکی از مهمترین خاصیت‌های حضور نظریه در تک‌تک اقدامات و فعالیت‌های هنری، تولید و گام برداشتن بر امر پژوهش و آثار پژوهشی است. چرا که نظریه می‌تواند این امکان را میسر کند تا نسبت به هر پدیده ای در عالم هنر آگاهی مطلق به دست آوریم.

وی ادامه داد: در حقیقت ما در تحلیل متغیرها و پدیده‌های هنری امکان سنجش مستدل و منطقی نداریم. زمانی می‌توانیم این امکان را برای خود به عنوان هنرمند در گام نخست و در ادامه برای مخاطب فراهم آوریم که تولید اثر هنری و علم و دانش‌مان در حوزه تئاتر بر محور نظریه استوار باشد.

اسدی اغلب نظریه‌ها را گونه‌هایی از تفکرات ایدئولوژیک دانست و افزود: این دسته از تفکرات ایدئولوژیک با حقیقت نسبت دارند و تلاش می‌کنند در مواجهه با امر هنر و نگاه زیبایی‌شناسانه، حقیقت هر امر را به مخاطب انتقال دهند. پس با این رویکرد، ابطال ناپذیری نظریه تا زمانی می‌تواند ماندگار باشد که مثال نقضش به وجود آید.

مدیر تئاتر شهر درباره آسیب‌های این وضعیت گفت: نظریه، باید همسانی درونی داشته باشد و اغتشاش آن مانع انسجام می‌شود. مثلا تئاتر ملی نمی‌تواند انسجام درونی داشته باشد و همیشه یک مفهوم لرزان است. هیچ وقت هم نظریه‌پردازی نشده است. نظریه، باید ساده شود و در دسترس قرار بگیرد. نظریه، رویکرد تولید می‌کند. برای مثال در رویکردهای نظریه اجرا و رویارویی آن با نظریه متن کشمکش ایجاد می‌شود ت اریخ نشان می‌دهد تا جایی اجرا در انقیاد نویسندگان است و از جایی رویکردهای اجرا موجب تحولی می‌شود که مسائل و گفتار تازه‌ای به اسم دراماتورژی مطرح می‌شود.

اسدی در ادامه بخش نخست گفتارش مطرح کرد: نظریه باید بر پایه متغیر باشد م ا متغیر را می‌شناسیم؛ ولی باید سازه‌های نظری را پیدا کنیم که می‌تواند از دانش دیگری بیاید. هنر زمانی می‌تواند نظریه‌پردازی شود که اصطلاحات شکل بگیرد. مفهومی که از عمل به دست می‌آید.

اسدی در پایان گفت: بحث میان جوانمرد و اسکویی اتفاق جالبی بود که ادامه نداشت. چالش‌ها را نگاه کنید و اینها قابل بررسی است. یکی از مشکلات ما متون است، یعنی متنی که از نظریه پدید می‌آید. مثلا نمایش در ایران باید بررسی شود که بر چه اساس صورت‌بندی شده است. هسته‌های نظری شکل گرفته؛ ولی ادامه نداشتند. هنرمندان تئاتر برخلاف فلاسفه جعبه ابزار بحث کردن درباره کار خود ندارند. تئاتر ایران توسعه پیدا نمی‌کند مگر اینکه نظریه تولید کند.

گفتنی است، اولین نشست «مکث و درنگ: سلسله‌نشست‌های آسیب‌شناسی تئاتر کشور» با حضور بهروز غریب‌پور و منوچهر اکبرلو و با موضوع «ضرورت آموزش تئاتر از مقطع ابتدایی به دانش‌آموزان به مثابه‌ یک نیاز جدی» نهم آذرماه حوزه هنری برپا شد. این نشست‌ها با مدیریت اجرایی سینا ییلاق‌بیگی برگزار خواهد شد.

انتهای پیام/

سایر تصاویر

ارسال نظر

نام
پست الکترونیک
متن
captcha
ارسال